Czynniki osłabiające Polskę według poglądów Dmowskiego


Autora z góry przepraszam za możliwe, niewielkie zniekształcenia teksu wynikające ze zbyt małego czasu na jego sformatowanie do potrzeb edytorskich naszego portalu.

PZ

Czynnikiem istotnym osłabiającym dawniej Polskę, a funkcjonującym i w czasach

dzisiejszych, to między innymi stan charakteru mentalno-świadomościowego narodu z

czego należy sobie zdawać sprawę.

Wypowiedzi Dmowskiego w sprawie przyczyn wpływających na słabości Polski

znajdują się w wielu jego publikacjach książkowych i artykułach. Uznając dzieje Polski ,

zwłaszcza po upadku państwowości polskiej wyłącznie za historię narodu, nawiązuje

tutaj do poglądów znanego Polaka ks. Stanisława Staszyca, który uważał na początku

XIX w., że : ,, Nie ma to być opis szczególnych wydarzeń, panowań, ale ma to być historia

narodu”.

1

Opisując słabości Polski zwłaszcza przedrozbiorowej, również nawiązuje

do poglądów szkoły warszawskiej, a także Michała Bobrzyńskiego, Józefa Szujskiego,

podkreślając zarazem duży wpływ na upadek państwowości polskiej czynników

zewnętrznych czyli sytuacji międzynarodowej.

Historia Polski w stosunku do innych narodów jest według Dmowskiego stosunkowo

krótka i ,, mniej jednolita, odznacza się zmiennością losów…”.

2

a więc polskiego narodu, w tym również w okresie międzywojennym są przyczyn:

polityczne, społeczne, gospodarcze oraz psychologiczno- duchowe. Do podstawowych

słabości Polski wpływających na upadek polskiej państwowości zalicza takie czynniki

jak wszechwładzę szlachty uniemożliwiającą zaistnienie równowagi między czynnikiem

społecznym, a państwowym, nadmierne przesunięcie się terytorialne Polski poza granice

etnograficzne w kierunku wschodnim, asynchroniczność linii rozwojowej Polski i

Europy w XVII-XVIII w., charakter społeczeństwa, narodu oraz przemoc zewnętrzną.

Główna przyczyna wewnętrznej słabości i upadku Polski to właśnie zachwianie się

równowagi między tzw. czynnikiem państwowym a społecznym na niekorzyść tego

pierwszego, wynikająca z przerostu demokracji szlacheckiej w stosunku do władzy

wykonawczej jako synonimu władzy państwowej.

N a r ó d s z l a c h e c k i

Dominacja polskiej szlachty rozpoczęła się już w XV w. wraz z jej wzmocnieniem

ekonomicznym na skutek upadku handlu lewantyńskiego po zajęciu Konstantynopola

przez Turków, uzyskaniu przez Polskę dostępu do morza, co uczyniło z Wisły główny

trakt eksportu przede wszystkim zboża. Wzmocniona warstwa szlachecka zmuszała

władców Polski do ustępstw w jej interesie głównie za wyrażenie przez nią zgody na

pospolite ruszenie i sprawy podatkowe. W tej sytuacji władza zaczęła się przesuwać

stopniowo w ręce czynnika społecznego, narodu szlacheckiego i sprawowana była za

pośrednictwem Sejmów oraz Sejmików, które w późniejszym czasie staną się

narzędziem gry politycznej wielkiej magnaterii, a także miejscem obcych wpływów i

intryg. Ograniczając mocno władzę wykonawczą, czyli królewską, podporządkowując

sobie warstwę chłopską, spychając na margines polskie mieszczaństwo, hamując jego

działalność gospodarczą za pośrednictwem ludności żydowskiej, naród szlachecki

jednocześnie dążył do rzeczywistej realizacji- ale tylko dla siebie- idei wolności i

równości. Kształtowała się wówczas Polska jako federacja majątków szlacheckich ze

zniewolonym chłopem. Tą dominującą pozycję szlachta osiągnęła bez większego

wysiłku, walk politycznych i poświęceń. A zatem anomalia życia politycznego Polski

przedrozbiorowej wynikała z braku poza stanem szlacheckim warstw ,,uzdolnionych”

do życia politycznego co doprowadziło do tego, że szlachta posiadająca wyłączny

przywilej sprawowania władzy, wolna od współzawodnictwa z innymi grupami,

St. Staszic ,,Jak powinna być pisana historia Polski”, 1812 r.

R. Dmowski ,,Podstawy polityki polskiej”, ,,Przegląd Wszechpolski”, 1905 r., nr.7, s.13

Podłożem słabości Polski,

warstwami, zwyrodniała politycznie, utraciła poczucie interesu państwowego.

Odznaczając się skrajnym indywidualizmem i liberalizmem, stojąc na straży wyłącznie

własnych interesów, przeciwstawiała w praktyce sobie polskie państwo. W tym okresie

prawie we wszystkich istniejących innych państwach, w tym sąsiedzkich, grupy,

warstwy rządzące były ,,tresowane w szkole absolutyzmu”, spełniając zarazem służebną

rolę wobec swojego państwa. Natomiast brak sił politycznych w Polsce będących

przeciwwagą dla liberalizmu szlachty, broniących interesów państwowych zachwiał

równowagą ówczesnego systemu politycznego, niezbędnego dla normalnego

funkcjonowania i rozwoju państwowości polskiej, a także i narodu.

3

mieszczaństwo o szerokich aspiracjach politycznych mogło być wówczas według

Dmowskiego przeciwwagą warstwy szlacheckiej. Niestety szlachta, mając

nieograniczoną władzę celowo hamowała rozwój miast polskich, czyli polskiego

mieszczaństwa, a później wojny szwedzkie doprowadziły je do ostatecznej ruiny. Tak

więc Polska uległa uwstecznieniu pod względem strukturalnej budowy społeczeństwa.4

Upraszczając się w swojej budowie, społeczeństwo polskie składające się tylko z dwóch

warstw: szlacheckiej i chłopskiej , z których żadna nie potrzebowała walczyć o swój byt

ekonomiczny i wpływy polityczne- cofnęło się w swoim rozwoju. Życie wewnętrzne

narodu stało się życiem biernym, bez walki i większych wysiłków. Ukształtował

sie ,,miękki” typ charakteru jednostek. Dla jednostek aktywnych i twardych nie było

miejsca w tym społeczeństwie. Lukę w strukturze społeczeństw polskiego mogła

wypełnić ludność żydowska, ale nie posiadała zdaniem Dmowskiego aspiracji

politycznych, czyli poczucia wspólnoty z narodem polskim i wspierała tylko pozbycie

się przez szlachtę współzawodnika, jakim było polskie mieszczaństwo. ,, Dzięki Żydom-

pisze- Polska została narodem szlacheckim do połowy XIX stulecia, a nawet dłużej, bo jest

nim do dziś jeszcze w pewnej mierze, gdyby nie oni, pełniąca opanowane przez nich funkcje

część ludności polskiej byłaby się zorganizowała jako współzawodnicząca ze szlachtą siła

polityczna, jako trzeci stan, który tak doniosłą rolę w rozwoju społeczeństwa europejskiego

odegrał i stał się głównym czynnikiem nowoczesnego życia społecznego. Gdyby nie oni

wystąpienie na widowni mieszczaństwa w dobie Sejmu Czteroletniego, byłoby zjawiskiem

bez porównania potężniejszym o ile by nie nastąpiło znacznie wcześniej” .

napływająca do Polski ludność żydowska wpłynęła na niedorozwój nie tylko

strukturalno- polityczny narodu polskiego, systemu ustrojowo-politycznego państwa ale

i na indywidualizm szlachecki. Czym bardziej rozwinięte jest strukturalnie

społeczeństwo, tym silniej związana jest z nim jednostka. Związanie zatem szlachty z

pozostałą częścią społeczeństwem było bardzo słabe i żyjąc w izolacji od reszty narodu

w warunkach cieplarnianych, nie współzawodnicząc, nie walcząc z nikim, mając szeroko

rozbudowany system przywilejów, utrwalała tylko swoje wady oraz słabości. Szlachcic

polski ,,bardzo mało musiał, a robił co chciał”. Takiego indywidualisty trudno było

spotkać w innym narodzie europejskim. W konsekwencji szlachta polska utraciła swoje

cechy duchowe dające jej siłę do wytrwałego wysiłku i odpowiedniego reagowania na

naciski zewnętrzne.

Podobne poglądy jak Dmowski w tej sprawie prezentowali inni działacze narodowi,

jak Ludwik Popławski , Zygmunt Balicki, mający również rodowody szlacheckie. W

artykule ,,Akcja uzdrowienia narodowego”, zamieszczonym na łamach ,,Przeglądu

Narodowego” z 1913 r., Balicki uznaje brak silnego stanu trzeciego za główną przyczynę

słabości Polski i zwyrodnienie jej ustroju.

6

3

R. Dmowski ,,Myśli nowoczesnego Polaka” wyd. II s.104

R. Dmowski ,,Upadek myśli konserwatywnej”

5

R. Dmowski ,,Myśli nowoczesnego…wyd. II s.45

6

Z. Balicki ,,Akcja uzdrowienia narodowego”, Przegląd Narodowy 1913 r., T. 11,s.3

Tylko silne polskie

5

Tak więc

Szlachta w Polsce uniemożliwiła rozwój

polskiego mieszczaństwa mającego wpływ na stan gospodarczy państwa, podczas

gdy na zachodzie zaczynało ono odgrywać coraz większą rolę. Współpracując

z ludność żydowską przeciwko mieszczaństwu polskiemu w celu zablokowania

rozwoju politycznego swojego współzawodnika, uniemożliwiła tym samym władzy

królewskiej przeciwstawić wszechwładztwu swojemu rodzime mieszczaństwo ze

względu na jego słabość.

7

historycznej ,,Sprawa polska” z 1913 r. nawiązuje Eugeniusz Starczewski, a w okresie

międzywojennym znany historyk Wacław Sobieski w ,,Dziejach Polski” wydanych

w 1923 r. Natomiast wśród młodszego pokolenia ideologów Narodowej Demokracji

podobnie analizuje sytuację w okresie późniejszym zwłaszcza Jędrzej Giertych w

swej książce ,,Tragizm dziejów Polski” wskazując na trzy czynniki osłabiające Polskę.

,, Sojusz trzech potęg- pisze J. Giertych- państwa pruskiego, Żydów i masonerii ( oraz

niektórych innych tajnych związków), były stałym czynnikiem sytuacji politycznej ostatnich

paru stuleci”.

P r z e s u n i ę c i e n a w s c h ó d

Na osłabienie Polski niewątpliwie wpływ miało również przesunięcie państwa

polskiego na wschód po zawarciu unii polsko- litewskiej w XVI w. Polityka polska

zmieniła wówczas swój kierunek, nie nawiązywała już do tradycji piastowskiej. Litwie

było obce, obojętne nastawienie zachodnie polskiej polityki pierwszych Piastów oraz

nie interesowały ją sprawy Pomorza oraz Śląska. Po zawarciu unii polityka ta głównie

koncentrowała się na wschodnich terenach, gdzie trwała już od dawna rywalizacja

Litwy z Moskwą o ziemie nie litewskie, lecz ruskie. Następujące jednakże wewnętrzne

osłabienie Rzeczypospolitej zmusi, Litwę do rezygnacji z dalszej ekspansji na

wschód, a Polska zapomni o Pomorzu i Śląsku. Tak więc, gdyby ówczesna polityka

Rzeczypospolitej nawiązywała ściśle do polityki piastowskiej nie doszłoby- do wzrostu

potęgi pruskiej- najniebezpieczniejszego wroga Polski. Tocząca się natomiast po

zawarciu unii walka z Rosją o ziemie ruskie, pozycję czołową na wschodzie nie miała

już wówczas szans i nie była w polskim interesie. Ta prowadzona nowa polityka

zewnętrzna, zagraniczna spowoduje również, że wpływy polskie rozpłyną się na wielkich

obszarach wschodnich, a w tym czasie na zachodzie narodzi się wielce niebezpieczny

wróg numer jeden- Polski. Państwowość polską w dużym stopniu osłabią nie tylko

olbrzymie, obce terytoria na wschodzie, ale i odmienność cywilizacyjna tamtejszej

ludności. Po połączeniu się z Litwą zanikowi ulega dotychczasowy łaciński, zachodni

charakter Polski. ,,Polska wprawdzie – pisze Dmowski- niesie skutecznie swą cywilizację

zachodnią na te wschodnie obszary ale i wschód, stanowiący wewnątrz państwa ogromną

siłę oddziaływania ze swej strony, zwłaszcza w sferach górnych, w tym co Rzeczypospolitą

rządzi, co ma ogromny wpływ na umysłowość po Unii Lubelskiej jest uderzający- i na

instytucje Rzeczypospolitej”.

9

Na osłabienie dotychczasowej cywilizacji łacińskiej , będącej

cywilizacją narodu polskiego, również wpływało przybywanie do Polski po wojnach

szwedzkich ludności żydowskiej określanej jako ,, żywioł wybitnie wschodni, najtrudniej

poddający się wpływom cywilizacji rzymskiej i najbardziej rozkładowo działający na jej

instytucje”.

10

się także od Europy, w której powstają państwa o charakterze centralistycznym, inne w

swych założeniach i strukturze niż federacyjna idea Rzeczypospolitej. Na skutek zatem

7

Z. Balicki ,,Akcja uzdrowienia…”, s.4

8

J. Giertych ,,Tragizm dziejów polskich”, s.13

9

R. Dmowski ,,Pisma” T. IX, s. 81

10

Tamże, s.82

W tamtym czasie do tych poglądów Dmowskiego w pracy

8

W tych czasach Polska rozpływająca się na terenach wschodnich odosabnia

polityki szlacheckiej Polska nie potrafiąc przybliżyć się ustrojowo do ówczesnej Europy,

nie posiadająca wewnętrznych sił na jej przeistoczenie na wzór zachodnio-europejski,

doprowadziła do upadku swojej państwowości.

Szczególnie silnie niszczący wpływ cywilizacji wschodniej na Polskę nastąpił zdaniem

Dmowskiego po 1864 r., kiedy to w Królestwie Polskim ulega likwidacji wiele instytucji

polskich, a w umysłach Polaków rozkład pojęć i zachodnich ,,instynktów społecznych”.

Kształtuje się wówczas na ziemiach polskich nowy typ człowieka charakteryzujący się

naiwnością, niezrozumieniem życia współczesnej Europy, lekceważący w polityce

wszystko prócz ,, rewolweru i dynamitu”. ,, Społeczeństwo polskie- pisze Dmowski- we

wschodniej części kraju, weszło w dwudzieste stulecie, jako o wiele mniej zachodnie, niż

było w poprzednich pokoleniach. Polska stała się o wiele mniej jednolita w swej psychice, w

swych pojęciach moralnych i prawnych, w swej umysłowości politycznej”.

11

niepodległości w Polsce nadal toczyła się walka ducha wschodniego z zachodnim.

Przejawem szkodliwej agresji, niższej kultury wschodniej miał być między innymi

zamach majowy socjalisty Józefa Piłsudskiego urodzonego na Wileńszczyźnie –

łamiącego porządek prawny.

12

skłonności psychiczne społeczeństwa polskiego przez cywilizację bizantyńsko-mongolską

osłabiają państwowość i naród, są wyrazem bezprawia, wydobywającym ,, na widownie

polityczną” rodzime barbarzyństwo.

13

poznańskiej i pomorskiej , która ,, w swej masie jest najkulturlaniejszą częścią narodu i…

ma wielkie zadanie w odbudowanej Polsce”.

14

współczesna ma szansę stać się bardziej państwem zachodnim opartym na ,, ścisłych i

surowo przestrzeganych podstawach prawnych” zwłaszcza po odzyskaniu piastowskich

ziem zachodnich. (Tamże s.88) Podczas spotkania w połowie lat 30-tych członków

Komitetu Głównego Stronnictwa Narodowego w Warszawie Dmowski już

przepowiedział że Szczecin będzie należał do Polski, a jego wojewodą zostanie prezes

okręgu SN w Poznaniu doktor medycyny Czesław Meissner. Tylko zatem powrót do

zachodnich podstaw bytu narodu może wzmocnić państwo polskie, jego wartość i

trwałość. ,,Tego nawrotu – pisze Dmowski- może dokonać tylko sam naród, wzięty w

głębszym tego słowa znaczeniu, to wszystko, co reprezentuje w Polsce, silną świadomość

narodową, przywiązanie do tradycji cywilizacyjnych, poczucie prawa i przywiązanie do

praworządności, dyscyplinę religijną i moralną”.

15

W okresie powojennym o charakterze szkodliwy dla interesu narodu polskiego

kierunek polityki wschodniej promował na emigracji redaktor naczelny

czasopisma ,,Kultura” Jerzy Giedroyjć urodzony w Mińsku białoruskim. W

dzisiejszych zaś czasach ta polityka jest kontynuowana zwłaszcza od czasów

prezydentury A. Kwaśniewskiego po dziś dzień wobec wschodnich państw i narodów

słowiańskich – Białorusi, Rosji i Ukrainy. Na ogół do tego kierunku polityki nawiązują

obecnie ci politycy, których potomkowie mieli korzenie wschodnie, pochodzili z

obecnych ziem litewskich, białoruskich, czyli terytoriów należących wcześniej po

rozbiorach Polski do carskiej Rosji.

C z y n n i k i z e w n ę t r z n e

Obok czynników wewnętrznych na słabość, a zwłaszcza upadek Polski wpływ miały

również czynniki zewnętrzne, sąsiedzi, a głównie Prusy. Dmowski przeciwstawia się

11

Tamże, s.87

12

R. Dmowski ,,Po przewrocie”, ,,Myśl Narodowa” XI. 1926 r.

13

R. Dmowski ,,Pisma” T. X, s. 89

14R. Dmowski ,,Społeczeństwo Poznańskiego i Pomorza w odbudowanej Polsce”, ,,Gazeta Warszawska”

1925 r.

15

R. Dmowski ,,Pisma” T. IX, s. 90-91

Po odzyskaniu

Tak więc ukształtowane na wschodnich terenach

Natomiast wysoko oceniał ludność ziemi

Miał również nadzieję, że Polska

opiniom, że to tylko wyłącznie wady ustrojowe wpływające na słabość rządów i

wewnętrzną anarchię wpłynęły na losy Polski. ,,To raczej zbyt uproszczona i

jednostronna teoria zawdzięcza swą popularność- pisze- wpływowi mocarstw , które

zniszczyły Polskę i które uważały, że korzystnie dla siebie dowodzić, że Polska nie posiada

kwalifikacji do niezawisłego istnienia”.

16

europejskich miała okresy słabości, wewnętrznej anarchii, szczególnie długiej w Europie

Wschodniej, gdzie państwa ,,te miały słabsze podstawy od państw zachodnich, ponieważ

zbudowane zostały na gruncie mniej przygotowanym historycznie do instytucji

europejskich. Polska przeszła przez okres rozstroju, który trwał względnie długo- około 150

lat; przyszło ono wtedy, gdy rozstrój miał się ku końcowi, w chwili gdy w Sejmie polskim

przeszły wielkie reformy, reformy usuwające wszystkie główne wady konstytucji”.

17

względu na cel i adresata co jest zrozumiałe w rozprawie ,,Problem sof central and

Eastery Europe” z 1917 r. kierowanej do koalicji państw zachodnich, będzie wskazywał ,

że główna przyczyna zniszczenia Polski znajdowała się w czynniku zewnętrznym,

sytuacji międzynarodowej Europy w tym w państwach sąsiedzkich, gdzie władze

sprawowali dwaj autokratyczni monarchowie: ,, w Rosji Piotr Wielki, który zużytkował

swą władzę autokratyczną dla dzieła reformy i zreorganizował swe państwo według

wzorów absolutyzmu europejskiego, zaopatrując je w wielką stałą armię; w Prusach

Fryderyk Wielki, który uczynił swe Królestwo największą potęgą militarną na kontynencie

europejskim”.18

państw zachodnich wpłynęła na to, że rozbiory Polski zmieniające mapę polityczną

Europy potraktowane zostały jako drugorzędne i bez większego znaczenia. Te

okoliczności zewnętrzne odosobniły- pisze Dmowski- ,, Polskę i pozostawiły ją bez

sprzymierzeńców jako łatwy łup dla jej trzech potężnych sąsiadów, w tej właśnie chwili,

kiedy przeprowadzając reformy wewnętrzne, przygotowała się ona do odegrania nowej roli

w życiu międzynarodowym i postępie Europy”.

19

XIX-w i e c z n a d e m o k r a c j a p o l s k a

Za osłabianie polskich dążeń narodowo-państwowych Dmowski obciąży XIX-wieczną

demokrację polską, która przyjęła błędną koncepcję demokracji europejskiej odnośnie

idei narodowej i państwowej, nie dostrzegając, że zniewolony naród polski nie posiada

przecież własnego państwa. ,,… demokracja nasza- pisze- pozostająca w ścisłych

stosunkach z demokracją europejską, zawsze miała charakter liberalny, wysuwała na

pierwszy plan ideały wolności, jakkolwiek konieczność zmuszała ją do walki przede

wszystkim o państwo polskie”.

20

XX wieku niektórzy przedstawiciele formacji demokratycznej uważali, że należy

walczyć wyłącznie ale tylko o wolność, swobody jednostki i przeciwstawiać się również

aspiracjom narodowo-państwowym. ,,Wielu tzw. patriotów-pisze- , którzy pragną

odbudowania państwa polskiego, wysila sobie już dziś myśl, jakby najbardziej ograniczyć

władze tego państwa, którego nie ma, a którego zdobycie nie jest tak proste i łatwe jak to się

zdaje rozmaitym, wykarmionym broszurkami ,,mężom stanu” ”.

21

polskiej nie zawierał zatem idei narodowo-państwowej gdyż zrodził się nie z potrzeb

życia narodu, jego problemów i sytuacji. Demokracja polska to jedynie filia

ogólnoeuropejskiej demokracji, która w swych programach była skrajnie liberalna

politycznie, walcząc wyłącznie z absolutyzmem i jego żywymi tradycjami, a nie o

16

R. Dmowski ,,Polityka polska i obudowanie państwa polskiego”, s.48

17

Tamże, s. 483

18

Tamże, s.483

19Tamże, s.483

20

R. Dmowski ,,Myśli nowoczesnego Polaka”, wyd. V s.103

21

Tamże, s. 103

Zwraca uwagę , że większość państw

Również rewolucja francuska pochłaniająca w dużym stopniu uwagę

Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości na początku

Program demokracji

suwerenność narodu. Pomimo, że życie i historia narodu polskiego nakazywały XIX-
wiecznym demokratom polskim walkę z tradycjami nierządu, szlacheckim

liberalizmem, stworzenie silnej idei państwowej, kształtowanie u jednostek nawyku

podporządkowania swych potrzeb i upodobań interesowi narodowo- państwowemu, bez

czego to nie można stworzyć sprawnego do życia organizmu państwowego- poszli oni w

przeciwnym kierunku, walcząc o niepodległość państwową Polski ,,nosili w duszach

ideały antypaństwowe wykarmione na liberalizmie demokracji europejskiej”.

22

stronnictwa demokratyczne nie poszły również zdaniem Dmowskiego drogą wytyczoną

wcześniej przez Konstytucję Trzeciego Maja, co doprowadziło do wypaczenia idei

niepodległości. ,,Skutkiem tego idea niepodległości- pisze- stopniowo zwyrodniała:

największymi bodaj wrogami jej stali się dziś ci, co najgłośniej o niej mówią- bo kto

powiada, że chce niepodległej Polski, ale zastrzega się, że musi ona koniecznie być

rzeczpospolitą socjalistyczną, lub oburza się na myśl, że Polska mogłaby mieć swych

żandarmów, policję, więzienia, że mogłaby się opierać na bagnetach i panować nad kimś,

co sobie nie życzy jej panowania, ten sobie drwi z idei niepodległości. Takich co wolą obce

panowanie niż silny rząd własny, jest w Polsce o wiele więcej niż się może zdawać…”.

23

Obok XIX-wiecznej demokracji pod pręgierzem krytyki Dmowskiego znajdzie

się również konserwatyzm polski, którego przedstawiciele w XVIII w. wzywały na

pomoc dla siebie obce, sąsiedzkie państwa przeciwko swojemu, w interesie wolności

szlacheckiej, szlacheckiego liberalizmu politycznego, a w czasach zaborów uznawali

obcą państwowość, promowali trójlojalizm, niszcząc w ten sposób w świadomości

polskiego narodu ideę polskiej państwowości.

C h a r a k t e r n a r o d o w y

Podobnie, jak na los człowieka duży wpływ wywiera jego stan duchowo-psychiczny

tak charakter narodowy, czyli postawa psychiczno-duchowa większej liczby ludności

wpływa na bieg dziejów narodu i rozwój jego cywilizacji . Charakter narodowy ludności

polskiej Dmowski oceniał na ogół negatywnie. Dużą część swojej książki ,, Myśli

nowoczesnego Polaka” poświęci właśnie analizie polskiego charakteru narodowego

jednej z przyczyn sprawczych nieprawidłowego rozwoju Polski w ostatnich stuleciach.

Ten raczej negatywny charakter narodowy kształtujący się od końca XVI w. wpierw

w ,,narodzie szlacheckim”, wpływający na kierunek rozwoju Polski, nie ulegnie nawet

większym zmianom w okresie niewoli, zaborów, powodując na ogół szkodliwe skutki

dla narodu. Na formułowanie się charakteru narodowego wpływ mają zdaniem

Dmowskiego takie czynnik, jak rasa, typ zajęć, czyli gospodarka, historia, instytucje

społeczno-polityczne, kultura i wychowanie. Na wymieniony przez Dmowskiego czynnik

rasowy wpływ miała wówczas modna koncepcja szkoły antropologicznej wskazująca na

źródła charakteru narodu znajdujące się w rasowej strukturze ludności. Niezależnie od

podejścia szkoły antropologicznej będzie słusznie twierdził, że charakter narodowy

mimo wszystko ulega powolnym ciągłym, zmianom wynikającym między innymi z

różnorodności rasowej narodów, wywierającej w różnych warunkach i sytuacjach

społecznych silniejszy lub słabszy wpływ danego czynnika rasowego na psychikę,

charakter narodu. Naród polski, jak większość narodów, ma sporo innych domieszek

rasowych. ,,Nasz naród – pisze-wcale nie jest jednolitszy rasowo od innych: pierwiastki

słowiańskie mieszają się w nim z pokaźną często przymieszką germańskich, różnego

pochodzenia, od górno- niemieckich do skandynawskich, fińskich w ogromnej liczbie,

litewskich, tatarskich, mongolskich itd. dawniej w mniejszym stopniu istniała świeżo w

22

Tamże, s. 104

23

Tamże, s. 105

większym przybyła przymieszka żydowska ….Otóż pierwiastki, które dawniej były

przygłuszone, dzisiaj mogą w sprzyjających warunkach na wierzch wypłynąć ,a przez to

wyciskać piętno na charakterze narodowym ”.

24

Dmowski również twierdził, że różnice rasowe nie korelują jednak z cechami

psychicznymi, nie ma bowiem ścisłego związku między rasą a psychiką. O tym świadczą

chociażby dzieje Prus doprowadzających w XIX w. do zjednoczenia Niemiec, których

podłożem rasowym jest ludność Słowiańska, nie różniąca się pod względem

biologicznym od Polaków. ,,Zresztą nie zapominajmy, że społeczeństwo pruskie- pisze-,

będąc tak biegunowym przeciwieństwem naszego typu szlacheckiego w znacznej mierze

ulepiło się z tego samego materiału rasowego, co nasze, że dzisiejsi , nienawistni nam, ale

jednocześnie pod wieloma względami tak nam imponujący Prusacy, to potomkowie

wspólnych nam przodków lub bliskich ich krewniaków, Słowian nadłabskich, Pomorzan i w

ogromnej liczbie czystej krwi Polaków. Ten sam w znacznej mierze materiał tylko

wychowany w innej szkole państwowej, dał tak silny, żywotny, tak czynny politycznie

naród, że zdołał on zorganizować całe Niemcy”.

25

wynika tylko z własnego podłoża biologicznego lecz czynników zewnętrznych. Inne

odmienne charaktery narodowe mają narody w państwach wysoko rozwiniętych

przemysłowo, zajmujące się handlem, rolnictwem, rzemiosłem, gospodarką morską itd.

Na charakter narodowy licznych pokoleń wpływ mają takie czynniki, jak historia,

formy ustroju politycznego, systemy prawne, kultura i system wychowania

społeczeństwa. I właśnie instytucje społeczno-polityczne w Polsce utrzymujące

dominację wyłącznie warstwy szlacheckiej wpływały silnie na wytworzenie się i

utrwalenie ,,wad” w polskim charakterze narodowym. Ten wielki wpływ wzoru

szlacheckiego na oblicze ducha narodu polskiego istnieć ma nawet do czasów

współczesnych. Większość cech przypisywanych Polakom odnosić się ma do szlachty. ,,

…u nas za charakter narodowy przyjmuje się charakter szlachcica polskiego- bo szlachta

prawie wyłącznie do niedawna stanowiła naród- miesza się przy tym typ stanowy z typem

narodowym i uważa się za podstawowe właściwości charakteru polskiego to co się

wytworzyło w jednej warstwie społecznej pod wpływem specjalnych warunków jej bytu i co

ze zmianą tych warunków jest skazane na zagładę. W naszym charakterze narodowym, a

właściwie w tym, co za nasz charakter narodowy uważamy, wiele możemy zrozumieć,

zastanowiwszy się głębiej nad wpływem warunków życia szlachcica polskiego na jego typ

psychiczny”.

26

zwyrodnienia nawet życia prywatnego, co w przeszłości uwidaczniało się niezbędnym

uzupełnieniem szlachty przez Żyda, który ,,we wszystkich możliwych interesach był

mózgiem pańskim”, a wiara ,, w głowę żydowską i skłonności do oddawania się pod jej

kierownictwo długo będzie wybitnym znamieniem szlacheckiej z pochodzenia części

społeczeństwa”.

27

wyćwiczeni, mało rozsądni, wywołują niepotrzebne konflikty, niepotrzebnie często

ustępują, nie umieją się przystosować do otoczenia i warunków bez uszczerbku dla

swojej indywidualności i godności osobistej. Bierność polskiego charakteru narodowego

wpływa również na stosunki rodzinne. ,,W żadnym kraju- pisze Dmowski- tak jak u nas

żony nie rządzą mężami, dzieci rodzicami, a młodzież społeczeństwem…. można powiedzie,

że lwią część naszej historii w XIX stuleciu, zrobiła młodzież”.

sposób apatyczny, biernego polskiego narodu do obcych rządów nie wyzwalało energii

24

Tamże, s. 46

25

Tamże, s.54

26

Tamże, s.49

27

Tamże, s.53

28

Tamże, s. 57

Niezależnie od powyższego poglądu

Tak więc charakter narodowy nie

Wady narodowe, a szczególnie bierność doprowadzić miały do

To miało wpłynąć również na to, że w życiu osobistym Polacy są słabo

28

Odnoszenie się zaś w

narodowej , nie otwierało pola działania dla jednostek aktywnych i według Dmowskiego

powstania narodowe były między innymi także czynnikami mającymi na celu

podtrzymanie dotychczasowej bierności narodowej, gdyż zabierały co pewien okres

czasu jednostki najenergiczniejsze, niezdolne do wegetacji w niewoli, co

pozwalało ,,reszcie wytrwać bez przeszkody w ustalonym systemie narodowego życia”

29

co dzień bierność polskiego narodu przejawiała się w lenistwie umysłowym i istocie

pojęć politycznych funkcjonujących w świadomości narodowej. To wpływało, że

Dmowski ciągle będzie walczył w swojej publicystyce m.in. z tym lenistwem

umysłowym, bezmyślnym naśladownictwem obcych wzorów, metod działania

powstałych w innych warunkach szkodliwych dla narodu polskiego. W

artykule ,,Potrzeba rewizji pojęć” z 1926 r. wskazuje podobnie jak w ,,Myślach

nowoczesnego Polaka” na konieczność pozbycia ,,się dotychczasowej rutyny pojęć i

działań”, tworzenie nowych własnych pojęć wyrastających z nowej sytuacji, co by

wpływało na odwagę do ,,nowego czynu, przez te pojęcia podyktowane”.

30

niebezpieczeństwo dla narodu polskiego to istniejący wówczas w latach 20-tych zamęt

pojęć przeszkadzający utrwaleniu się w psychice społeczeństwa zdrowego rozsądku,

trzeźwej oceny sytuacji państwa. W artykule ,,Gdybym był wrogiem Polski”

zamieszczonym w grudniu 1925 r. na łamach ,,Gazety Warszawskiej” pisze, że gdyby

tym wrogiem był, nie żałowałby środków, ofiar, wysiłków na utrzymanie grupy ludzi,

których to zajęciem byłoby szerzenie zamętu pojęć, podsuwanie społeczeństwu

nierealnych wręcz wariackich pomysłów, puszczenie w obieg najrozmaitszych

fałszów. ,,Ilekroć bym zauważył- pisze- że Polacy zaczynają widzieć jasno swe położenie i

wchodzić na drogę naprawy stosunków i do wzmocnienia państwa, natychmiast bym zrobił

wszystko, żeby odwrócić ich uwagę w inną stronę, wysunąć im przed oczy nowe idee, nowe

plany, jakiś nowy ruch, w którym by rodząca się myśl zdrowa utonęła”.

31

manipulacja medialno-wychowawcza, o której pisał prawie 90 lat temu, już dziś w

naszych czasach całkowicie niszczy tożsamość narodu.

Narodowi polskiemu zdaniem Dmowskiego najłagodniejszemu i najbardziej

skłonnemu do życia beztroskiego w Europie, co wynikało z jego bierności i

indywidualizmu, przypisywano przydomek ,,narodu kobiecego” , zaliczanego do

typu narodów ,, napadanych, a nie napadających”. Dotychczasowa moralność narodu

przesiąknięta ,,jałowym sentymentalizmem” wpływa na brak czynnej aktywności,

miłości wobec własnej ojczyzny. Dlatego – pisze- że ,, chcąc być dobrymi Polakami,

musimy robić sobie z patriotyzmu religię, a każda religia musi mieć swoje księgi święte;

ale nawet najreligijniejsi ludzie umieją oświetlać kościoły elektrycznością, gdy my w swej

świątyni narodowej palimy ciągle stare, woskowe świece”.

32

prawdopodobnie piętno wyciskane na psychice narodu przez poetów doby romantyzmu

i ich polityczną ideologię.

Do innych ważnych wad narodu zalicza Dmowski brak zamiłowania Polaków do

aktywnej pracy. ,,Są u nas ludzie- pisze- których podziwiać należy jako pracowitych-

ja znałem ludzi, którzy byli bohaterami pracy, ale na ogół szczególnymi zwolennikami

pracy nie jesteśmy…Trzeba uczyć ludzi jak pracować, żeby jak najwięcej owoców z niej

było. To jest pierwsza rzecz”.

33

czyli bierności wyrażającej się również w sentymentalizmie, obciąża funkcjonujący

system wychowania, który uczy w Polsce ,,czego nie należy robić, a nie uczy co robić

29

R. Dmowski ,,Pisma” , T.X s.55

30

R. Dmowski ,,Pisma”, T.IX s.177

31

R. Dmowski ,,Pisma” , T.X s. 13

32

,,Przegląd Wszechpolski”1902 r. nr 2

33

R. Dmowski ,,Pisma” T. X, s. 26-27

Właśnie główne

Ta zaplanowana

Te ,, stare woskowe świece” to

Utrwalanie głównej wady charakteru narodowego,

trzeba”. Polscy inteligenci pod wpływem istniejącego systemu wychowawczego nie mają

pojęcia ,,o porównawczej wartości pracy, o istocie handlu o obrotach bankowych, prawie

wekslowym, o elementarnej buchalterii itp.”.

34

wykształconych, ale zarazem mało praktycznych i dlatego nauka, system wychowawczy

nie mogą być tylko ozdobą dla życia. Dlatego postuluje kształtowanie przez system

wychowawczy u młodzieży następujących cech umysłowych, takich jak: praktycyzm

życiowy, zdolności do osobistej samodzielności, umiejętności uczciwego korzystania

z życia, rozróżnianie co się jednostce sprawiedliwie należy, a nie tych cech , które

wpływają, że jednostki oczekują aż wszystko będzie im dane.

Wady narodowe pochodzące od szlachcica na skutek anomalii rozwoju ustroju

politycznego, prowadzące do utracenia zdolności psychiczno-duchowych, wpłynęły na

ukształtowanie się lekkomyślnego typu psychicznego, niekonsekwentnego, pozbawionego

wytrwałości, wpadającego w skrajności – występują one również u inteligenta

pochodzenia szlacheckiego, chłopa, a nawet spolszczonego Niemca i Żyda.

35

dostarczony przez stan szlachecki, z którego powstała warstwa inteligencka, wpłynął na

to, że w trudnych momentach i czasach na skutek bierności tej warstwy inteligenckiej,

naród nie tylko był niezdolny do praktycznego, racjonalnego działania ale i myślenia.

Dopływ do warstwy inteligenckiej elementu włościańskiego ma co prawda wpływać w

pewnym stopniu na zmianę jej dotychczasowego charakteru, ale nie na podstawowe

wady, czyli bierność przejawiającą się zwłaszcza w umartwianiu psychicznym narodu.

Tak więc cechy psychiczne wprowadzane do warstwy inteligenckiej przez inteligentów

pochodzących z ludu na obecnym etapie są jeszcze rzekomo ,,surowe” i dopiero po

upływie pewnego czasu ma nadzieje Dmowski, mogą wpłynąć na wytworzenie silnego,

aktywnego, zdolnego do intensywnego życia typu charakteru. Ludność zaś chłopska

zdaniem Dmowskiego we wszystkich krajach, a zwłaszcza tych, gdzie zniesiona

została pańszczyzna, odznacza się także biernością psychiczną, ciężkością, małą

przedsiębiorczością i inicjatywą, ale posiada zdrowy instynkt samozachowawczy,

żywotny egoizm oraz nie ma ,,miękkości”, sentymentalizmu, będących podstawowymi

wadami warstwy szlacheckiej.

36

politycznych, wcześniej żadnych stosunków politycznych z państwem , żyjącym do

niedawna tylko między dworem a kościołem, wytworzył się przez wieki silny instynkt

narodowy. Wierzy w sumie Dmowski w chłopa polskiego, dostrzegając w nim młodość

polskiej cywilizacji. Ta wiara w chłopa polskiego wynika z poglądu mówiącego, że

narody pod wpływem cywilizacyjnego postępu starzeją się ,,duchowo”( nie biologicznie)

, giną ze starości, gdyż życie cywilizowane rutynizuje narody, gromadzi przez wieki

stare nałogi, których naród nie może się pozbyć, a ,, z drugiej strony wyciąga ono powoli

z narodu najlepszy, najzdolniejszy materiał antropologiczny i zużywa go, bo intensywność

życia duchowego, złączona z cywilizacją stopniowo niszczy ludzi i rodziny całe opróżniając

ciągle miejsce dla nowych żywiołów wydostających się z ludu. Tym sposobem narody

dostają się stopniowo pod większy nacisk rutyny, jednocześnie wyjaławiają się rasowo”.

A zatem w warstwie chłopskiej dopatruje się młodości narodu polskiego i wierzy

w jego przyszłość wynikającą z młodości cywilizacyjnej , niewyczerpaniu polskich

sił biologiczno-duchowych. Ale jeżeli te siły biologiczno-duchowe, energia narodowa

nie zostaną zużytkowane przez polską młodą cywilizację w celu wytworzenia silnej

tożsamości narodowej i polskiej siły politycznej, to wówczas zostanie wchłonięta i

przetworzona przez sąsiednie oraz obce kultury.

34

R. Dmowski ,,Myśli… wyd. V s.56

35

R. Dmowski ,,Myśli… wyd. V s.47-50

36

Tamże, s.53-54

37

Tamże, s.75

Cóż z tego , że mamy wiele osób zdolnych,

W ludzie polskim nie posiadającym własnych tradycji

P r o b l e m y w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y

Krytycznie Dmowski będzie się odnosił do życia Polski międzywojennej- okresu tak

sprzed, jak i po 1926 roku. W wielu artykułach krytykuje ówczesny ustrój polityczny

Polski, jak i stan jej gospodarki. Uważa, że po odzyskaniu niepodległości wola narodu

okazała się za słaba i polska myśl państwowa nie osiągnęła sukcesu w sprawie

organizacji swojego państwa. ,,Nie ma bodaj jednego działu machiny państwowej – pisze –

którego organizacja i sposób działania odpowiadały jako tako potrzebom kraju. To samo

jest z reprezentacją kraju, z ciałami prawodawczymi i ze składającymi się na nie

stronnictwami. Wszystko jest słabe niesprawne, niekonsekwentne w swym działaniu”.

38

Konstytucja marcowa miała na celu tylko sparaliżowanie Polski, uniemożliwiając

tworzenie bardziej stabilnych rządów, które by konsekwentnie mogły realizować

program naprawy i rozwoju gospodarki. Tworzenie tego typu systemu

rządów ,,radykalnie” parlamentarnych, co wynikało z niskiego poziomu oświaty,

kultury w tym politycznej społeczeństwa, było niekorzystne dla narodu i odbudowanego

państwa. Jeżeli w państwach zachodnich ten ,,radykalny” system spowodował cały

szereg problemów państwowych mimo lepszego ich przygotowania do jego przyjęcia, ,,to

w Polsce jego skutki musiały być o wiele gorszymi”.

Konstytucję marcową zbyt parlamentarno- liberalnego ustroju państwowego wpływ

miały: zwycięstwo w I wojnie światowej państw mających ustroje typowo

demokratyczne i dlatego naród polski nie mógł sobie pozwolić na ustrój bardziej mu

przydatny, praktyczny i oryginalny ,, jasno odbijający od ogólnego w całej Europie

obrazu”; walki społeczne w kraju niebezpieczne dla Polski oraz rewolucyjne na

zewnątrz, co wzmacniało wewnętrzny radykalizm. Gdyby nie powyższe czynniki,

demokracja w Polsce byłaby bardziej rzeczywista, realna, umiarkowana i efektywna

gdyż Polacy do funkcjonującej obecnie na podstawie konstytucji marcowej jeszcze nie

dorośli. ,,Wprowadzono ustrój demokratyczny, parlamentarny – pisze – w jego

najskrajniejszej formie , przelicytowano w tym względzie wszystkie nieomal państwa, a

przede wszystkim wielkie narody, stojące na czele dzisiejszego świata”.

40

tej krytycznie ocenianej, powstałej sytuacji polityczno-ustrojowej zaleca jednakże

każdemu ,,trzeźwo patrzącemu” obywatelowi wspieranie mimo wszystko rządu

wyłonionemu przez sejm, współdziałanie,, z nim w dziele tej wielkiej naprawy, która

jedynie może nas od ostatecznej klęski ocalić. Sejm, którego autorytet w społeczeństwie

bardzo się ostatnimi czasay obniżył, powinien mieć świadomość, że o ile wytrwa na

wytkniętej dziś drodze, będzie miał w kraju silne oparcie. Staną za nim wszyscy rozumiejący

położenie państwa i mający poczucie odpowiedzialności za jego losy”.

41

Na brak natomiast większej aktywności twórczej, gospodarczej i produkcyjnej

społeczeństwa w budowie niepodległej już Polski wpływ ma również jego charakter

bezduszność, bezideowości o czym często już wspominał. Obywatele Polski

wielonarodowościowej nie posiadają wspólnego drogowskazu prowadzącego ich do

wyższych celów ogólnospołecznych, tylko myślą na ogół o własnym partykularnym

interesie. Ideowa pustka społeczeństwa polskiego wynika ze słabej, własnej

samodzielności duchowej, a to wpływa na czerpanie wyłącznie z Zachodu różnych

wartości duchowych. ,,Żyliśmy- pisze- do tego stopnia produkcją obcą, że nawet po utracie

własnego państwa, nie zdobyliśmy się na program jego odzyskania, na myśl polityczną,

38

R. Dmowski ,,Pisma” T. X, s. 56

39R. Dmowski ,,Pisma” T. VIII, s. 397

40Tamże, s. 418

41

R. Dmowski ,,Pisma” T. X, s.36

39

Na wprowadzeniu w oparciu o

Niezależnie od

której nikt obcy dla nas sfabrykować nie mógł”.

42

zachodniej w zakresie tworzenia nowych idei, zwłaszcza w drugim ćwierćwieczu XIX

wieku często była szkodliwa i obecnie doprowadziła do ,,jałowości duchowej narodów

stojących dotychczas na czele naszej” cywilizacji. Obecny regres w latach 20-tych XX w.

na Zachodzie w stosunku do połowy XIX w. spowodował , że dla społeczeństwa

polskiego, nabywcy wartości duchowych ,,źródło wyschło” i na skutek dotychczasowego

nałogu importuje ono fikcyjne, rozkładowe produkty o charakterze duchowym. Ten

ówczesny import bezwartościowych wytworów duchowych, tak jak dzisiaj w XXI wieku,

wpływa na bezideowość społeczeństwa polskiego, gdyż pustka ideowa nie zmusza do

wysiłku myśli, aktywności społeczno-politycznej, do szukania własnych nowych dróg

rozwiązujących problemy. Pustka ideowa powoduje szczególnie wielkie spustoszenie w

życiu moralnym indywidualnych jednostek, rozbudzając w ich świadomości głównie

rządze władzy, zaszczytów, pozyskiwanie dóbr materialnych na drodze sprzecznej z

prawem. ,,Człowiek zwrócony ku wielkiemu celowi nieosobistemu- pisze Dmowski-

znajduje w tym szczęście i szuka go o wiele mniej w zadawalniu interesów osobistych i

niższych sposobów życia”.

43

wpływa nie tylko stan świadomości społeczeństwa ale i większość partii politycznych, w

tym i komunistyczna. ,,Propaganda komunistyczna wtedy nie jest środkiem do wcielania w

życie idei- pisze- jeno drogą do zdobycia władzy dla danej organizacji”.

44

narodowy jako najbardziej samodzielny ideowo i niezależny od innych zewnętrznych

czynników ma szanse zaszczepienia społeczeństwu idee dynamizujące i twórcze służące

dobru narodu i Polski. W 1924 r. Dmowski będzie nawoływał do sformułowania innego

typy charakteru ludzi w Polsce ; ludzi ideowych, o mocnych charakterach i umysłach,

zdolnych do wielkich wysiłków i pracy nad sobą; do walki z przeszkodami, nie

czekających aż los bez ich wysiłku i poświęcenia wszystko im przyniesie.

45

łatwych powodzeń reklamy, imitacji, blagi, sprytnych figlów, na fabrykowaniu legend i

mitów bankrutuje. Wielkie, otwierające się przed nami zadania wymagają ludzi nie

tandetnych, wychowanych nie do łatwego życia i łatwych zdobyczy ubiegłego okresu i

umysłów tęższych i większych charakterów”.

tylko, czym naprawdę jest polskie państwo na czym polegają ich obowiązki wobec

niego , ale i zdać sobie sprawę z charakteru następujących przemian ,, w świecie i

położeniu Polski”.

P r z e w r ó t m a j o w y

W swej publicystyce wiele miejsca poświęcił Dmowski jednemu z ważniejszych

wydarzeń politycznych dwudziestolecia międzywojennego- zamachowi majowemu co

prawda częściowo skierowanemu przeciwko nie najlepiej ocenianemu ustrojowi

konstytucji marcowej,ale poważnie osłabiającemu Polskę po dojściu do władzy opcji

piłsudczykowskiej. O ewentualnym przewrocie w Polsce pisze już w grudniu 1925 r. w

artykule ,,Ostatni kryzys rządowy” zamieszczonym w ,,Gazecie Warszawskiej”,

wskazując ,że walka o zdobycie władzy w postaci dyktatury toczy się już między

Piłsudskim a Sikorskim. Szczególnie krytycznie oceni kwalifikację i możliwości

Piłsudskiego do sprawowania władzy ze względu na trudną sytuację gospodarczą

kraju. ,,Piłsudski – pisze- nigdy się sprawami gospodarczymi i finansowymi nie interesował

42

R. Dmowski ,,O pustce ideowej”, Gazeta Warszawska 1927 r. nr 87

43

Tamże

44

Tamże

45

R. Dmowski ,,Pisma” T.X , s.7

46

Tamże s.7

Ale i ta nadprodukcja Europy

Na bezideowość oraz brak właściwej idei przewodniej

Jedynie ruch

,, Okres-pisze-

46

Nowe pokolenia powinny zrozumieć nie

i nic w nich niema do powiedzenia. Jeżeli za swoich rządów wywierał jakikolwiek wpływ na

skarb państwa, to tylko w dziedzinie rozchodów, często bardzo dużych, nie mówiąc już o

roku 1920, który wyjątkowe miał znaczenie dla finansów Polski i gospodarstwa

krajowego”.

47

sprawowania władzy w Polsce miał wówczas wybitny historyk amerykański, znawca

stosunków europejskich Frank H. Simonds , który kilka dni po zamachu majowym do

pisma polonii amerykańskiej ,,Zgoda” wydawanego w Chicago od 1881 r. wypowiedział

się w następujący sposób: ,,Dla Polski jest Piłsudski największą katastrofą, bo Polska

potrzebuje wielkiego administratora nadludzkiego wprost eksperta finansowego z wielką

odwagą i autorytetem, aby zaprowadzić porządek w tym chaotycznym stanie rzeczy, który to

stan jest nieuniknionym następstwem młodości istnienia, niedoświadczenia w rządach i

nieszczęśliwego położenia Polski, a takim Piłsudski nie jest i nie będzie”.

przygotowanie zamachu majowego Dmowski oskarży również organizacje o charakterze

mafijnym- masonerię, która już wcześniej wpływała na uchwalenie ,,ultra”

demokratycznej konstytucji marcowej i z której jej systemem będzie walczył zbrojnie

Piłsudski. W 1926 r. siłom związanym z wolnomularstwem chodziło ,, o niedopuszczenie

do zorganizowania się trwałego rządu, niezależnego od czynników zewnętrznych, od

masonerii, zdolnego do rządzenia w duchu narodowym, w interesie narodu”.

49

czasie twierdzi Dmowski, że obóz narodowy zamierzał przeprowadzić drogą nie

przewrotu ale stopniowo, ewolucyjnie reformy wzmacniające ustrój państwa, oddając

władzę w ręce polskiego narodu.

50

polska wykonując polecenia masonerii angielskiej, wpływała na siły polityczne mające

duże znaczenie w kraju.

51

stosunkach z masonerią niemiecką działała na szkodę narodu polskiego, między innymi

sprzeciwiała się zachodnim granicom odradzającego się państwa polskiego jeszcze

przed konferencją wersalską i w 1926 r. zainspirowała oddalenie się Polski od Francji,

przybliżenie do wrogich Niemiec. Co prawda masoneria w Polsce międzywojennej nie

odgrywała na przykład takiej roli, jak w Rumunii, Czechosłowacji, USA czy dzisiejszych

czasach, ale miała poważną pozycję w życiu politycznym, o czym pisali m.in. Bolesław

Chołoniewski w książce ,, Masoneria w Polsce współczesnej” z 1937 r., Kazimierz

Morawski ,, Masoneria w Polsce” z 1937 r., Leon Chajn ,,Wolnomularstwo Drugiej

Rzeczpospolitej” z 1975 r. oraz Ludwik Hass w wielu publikacjach. Z otoczenia

Piłsudskiego do masonerii należało wiele osób. Do loży na przykład ,,Mochnackiego”

należeli B. Miedziński, B. Wieniawa- Długoszowski, W. Sławek, a także G.

Narutowicz ,K. Bartel i inni. Według Władysława Rabskiego posła Narodowej

Demokracji wielu wojskowych należało do loży ,,Łukasińskiego” i ,,Traugutta”. Na

zakończenie swego artykułu z 1969 r. L. Hass będzie pisał: ,, Uwaga poświęcona tak

znikomej, mikroskopijnej grupie społeczeństwa znajduje swe uzasadnienie w tym, że wpływy

owej mniejszości na opinię publiczną i ośrodki władzy w pewnych okresach znacznie

przekraczały jej siłę mierzoną liczbą członków”.

Za jeden z celów przewrotu majowego w artykule ,,Po przewrocie” uzna również

Dmowski interes partykularny Piłsudskiego i jego najbliższego otoczenia. Wojsko

Polskie, z którego tworzono po odzyskaniu niepodległości wojsko państwa polskiego,

po zamachu stało się wojskiem prywatnym jednego człowieka i osób skupionych

47

Tamże, s.33

48

,,Zgoda” 10.VI.1926 r. s.1

49

R. Dmowski ,,Pisma” T. VIII s.43

50

R. Dmowski ,,Pisma” T.X, s225

51

R. Dmowski ,,Pisma” T. VIII. s.424

52

L. Hass ,,Rozwój organizacyjny wolnomularstwa w Polsce międzywojennej”, ,,Najnowsze Dzieje Polski”

1969 r. T. XIV, s. 113

Podobny zresztą pogląd na temat kwalifikacji Piłsudskiego do

48

O inspiracje i

Przewrót udało się przeprowadzić , gdyż masoneria

I rzeczywiście już wcześniej masoneria angielska w bliskich

52

wokół niego. Ten bowiem- pisze Dmowski- ,, kto ma wojsko w ręku, ma władzę

dyktatorską w państwie, bez względu na to, czy się ogłosi dyktatorem, czy nie, czy on lub

kto inny będzie formalnie szefem państwa- lub czy będzie, czy nie będzie stał formalnie

na czele rządu”.

dotychczasowych prac nad uzdrowieniem gospodarczym i finansowym państwa, ale

również do wewnętrznego osłabienia polskiego wojska. Według Dmowskiego ludzie

przeprowadzający zamach majowy wzorowali się w metodzie jego przeprowadzenia na

włoskim faszyzmie. ,,Rewolucja polityczna w Polsce- pisze- , która w 1926 r. pogrzebała

faktycznie jej ustrój parlamentarny, była w niemałej mierze naśladowaniem rewolucji

włoskiej, naśladowaniem nie ducha jej, ale metod”.

54

W kilka lat później uzna, że Polska

sanacyjna jest podobna do Niemiec i Włoch, gdyż rządy demokracji w tych państwach

są obalone. W Niemczech i Włoszech rządy oparte są na dyktaturze osobistej, a w

Polsce na dyktaturze organizacji. ,,Po maju- pisze- kierownictwo losami Polski znalazło

się w rękach grupy , której siła i wpływy opierały się właściwie na jednym człowieku. Jest

to podstawa bardzo krucha i niepewna; mamy liczne przykłady w historii, że gdy innych

podstaw nie ma, to w chwili, gdy zabraknie tego człowieka następuje dezorganizacja i

chaos”. ”.

Przewrót majowy odsunął się w swym programie od idei narodowej, narodu i w

swej ideologii sięgnął do tych czasów, ,, w których ludność państwa była uważana za

bierny obiekt w rękach monarchy i jego biurokracji, w których wszelkie czyny rządu

usprawiedliwiała ,,racja stanu”. ”.

56

zgodnie z którą państwo ma być już tylko instrumentem w rękach całego narodu.

Natomiast ci którzy po zamachu przejęli władzę starają się wszystko sprowadzić

do zasady państwowej , co ma doprowadzić do zdecydowanej dominacji państwa

nad społeczeństwem, narodem i uniemożliwienia utworzenia stabilnego, zdrowego,

demokratycznego ustroju prawno- politycznego. Gdy państwo zatem według

Dmowskiego nie jest instrumentem w rękach narodu, to wówczas jest jednostką

nieosobową, nieodpowiedzialną wobec głównego podmiotu i ta sytuacja wpływa na

brak praworządności w Polsce po 1926 r. Porządek w kraju rządy pomajowe opierają

tylko na całkowicie podporządkowanym sobie wojsku.

Przeciwstawiając się sanacji nie uzna Dmowski umoralnienia życia państwowego

za pośrednictwem dokonanego zamachu. Umoralnienie życia państwowego nie

może nastąpić na skutek przewrotu, zastosowania siły i przemocy ale tylko poprzez

podniesienie poziomu kultury politycznej społeczeństwa.,, Bo w polityce zwłaszcza u nas-

pisze- najwięcej nieuczciwości popełniają ludzie dlatego, że są za głupi, ażeby zrozumieć,

co jest uczciwe, a co nieuczciwe”.

57

rzucane hasła przez sanację, gdyż w tym przypadku należy ,,pokazać co się zamierza i

co się jest zdolnym zrobić, ażeby postęp moralny naprawdę się rozpoczął” i dopóki się tego

nie wykona ,, całe hasło umoralnienia jest pustym frazesem, zwłaszcza jeżeli towarzyszy mu

powódź kłamstw, które są przecież nieuczciwością”.

58

Najbardziej właściwa rozsądna reakcja na przewrót majowy wystąpiła jego zdaniem

w Wielkopolsce, ale region ten nie mógł jednak przyjść z pomocą legalnemu rządowi,

gdyż: rząd legalny sam ustąpił i doprowadzić to mogło do wojny domowej, co naraziłoby

na duże niebezpieczeństwo granicę państwa. Wojny domowej nie może podejmować

53R. Dmowski ,,Pisma” T. X, s.40

54

. Dmowski ,,Pisma” T. VIII s.422

55

Tamże, s.86

56

Tamże, s.430

57

R. Dmowski ,,Pisma” T. X, s.40

58

Tamże, s.40

53

W sumie zatem przewrót doprowadził do zahamowania nie tylko

55

W obecnej Europie twierdz panuje zasada,

Umoralniać życia państwowego nie mogą jedynie

,, ziemia leżąca na samej granicy, na której czujność jest najpotrzebniejsza.”

artykule ,,Trzeba myśleć o jutrze” zamieszczonym w styczniu 1928 r. na łamach ,,Gazety

Warszawskiej” będzie również ostrzegał siły narodowe przed próbami zamachów

nawet nieudanymi skierowanymi przeciwko istniejącej obecnej dyktaturze. Obawiał

się że nowy zamach mógłby doprowadzić do anarchii w kraju, obcej interwencji,

co spowodowałoby, że Polska byłaby znacznie mniejsza ,,niż ta, którąś my z takim

trudem zdobyli traktatem wersalskim i następnymi”.

reakcji Dmowskiego na zamach majowy, słabą sprawność polskiego państwa było

działanie polityczne, legalne, czyli powołanie Obozu Wielkiej Polski mającego na celu

zorganizowanie wszystkich świadomych sił narodu, gotowych do ofiar, poświęceń,

nieustannej pracy dla ojczyzny, zabezpieczającego naród polski wewnętrznie i w

aspekcie międzynarodowym. ,,Tylko mocna organizacja narodu – pisze-prowadzi do silnej

i trwałej organizacji państwa”.

(Władza) narodowa wszechstronnie rozwinięta w jeden integralny system polityczny zapewni

Polsce nowy ustrój o fundamentach narodowych, uznający naród polski za jedynego

twórcę państwa polskiego, jego właściciela i gospodarza.

C z y n n i k g o s p o d a r c z y

Wiele miejsca w swych w swych rozważaniach na temat okresu międzywojennego

poświęcił Dmowski występującym problemom gospodarczym osłabiającym Polskę,

wywołującym zarazem często kryzysy parlamentarne. Zagadnienia dotyczące polskiej

gospodarki przewijają się w większości jego artykułów pisanych po 1924 roku. Ale

sprawy gospodarcze uzna już w 1920 roku w wywiadzie udzielonym ,,Dziennikowi

Związkowemu” wychodzącemu w USA za najważniejsze dla Polski. W wywiadzie tym

między innymi będzie mówił, że: ,,Pierwszym punktem programu polityki polskiej w chwili

obecnej jest żeby wszystka ziemia była obsiana i żeby ze wszystkich kominów się kurzyło…

trzeba przede wszystkim użyć wszelkich wysiłków, ażeby przystosować organizm państwowy

i działalność rządu do potrzeb życia w ten sposób, żeby wszystko, co zmierza do podniesienia

i rozszerzenia wytwórczości krajowej znalazło należytą pomoc i wydatne poparcie. Będę

szczęśliwy, gdy dojrzę chwilę w której Polska przestanie być żebraczką, poszukującą cudzej

pomocy w zaspokojeniu swoich najpierwszych i najpotrzebniejszych potrzeb. Polska dopiero

wtedy będzie naprawdę niepodległą, gdy będzie mogła istnieć o własnych siłach, gdy sama

sobie będzie w stanie wystarczyć”.

62

dostrzega w zbyt małej produkcji w stosunku do konsumpcji, niskich dochodach skarbu

państwa , wynikających z ubogiego społeczeństwa, z którego więcej nie

można ,,wycisnąć”, zbyt dużych wydatkach państwa oraz z powodu tego, że obywatel

jak i państwo ,,obdzierane są poprzez niecną spekulację”.

63

konferencji Związku Ludowo-Narodowego w dniu 18.X.1925 r. zaznaczy, że Polacy na

ogół nie rozumieją na czym polega dobro Polski i jak należy dla niej pracować. W

obecnej Polsce niepodległej ma dominować głównie prywata i rozrzutność, jak w

żadnym innym państwie. ,, My rozumieliśmy- mówił- że odbudowane państwo polskie, to

jest ustawiona misa jadła, na którą tylko rzucić się i jeść z niej trzeba. Wszystko już jest

zrobione, teraz tylko trzeba jeść, kieszenie sobie napychać, bo jest Polska. 95 % Polaków

tak Polskę rozumiało, a może i więcej. Zaczął się wyścig do koryta, wyścig interesów. Każdy

59

Tamże, s.42

60

Tamże, s. 195

61

Tamże, s. 66-67

62

,,Rozmowa z Romanem Dmowski”, ,,Dziennik Związkowy” 28.VI. 1920 r.

63

R. Dmowski ,,Pisma” T.X, s.15

59

60

I dlatego jedną z praktycznych

61

Podkreślał również ciągle , że tylko nowoczesna myśl

W 1925 r. słabość i kłopoty gospodarcze Polski

W przemówieniu na krajowej

uważał, że powinien zrobić majątek na tej Polsce. Mieliśmy przez kilka lat widowisko tego

wyścigu, aż nareszcie przyszła dzisiejsza chwila i wszyscy ci, co się ścigali , a i ci, co się nie

ścigali, poczuli pustkę w kieszeni- jeszcze nie w żołądku, ale może jeszcze i to poczują- i są

zawiedzeni, ,,E ! to taka Polska, to ja się nie bawię”.

64

pracować to tylko się ,,szasta” pieniędzmi prywatnymi i publicznymi, tak jakby Polska

należała do bogatych krajów w świecie. W niepodległej już Polsce należało przede

wszystkim zaspokoić wszystkie ale podstawowe potrzeby państwa i społeczeństwa,

wydawać jak najskromniej. ,,Niechby nasi ministrowie- pisze- przy sosnowych stolikach

siedzieli, ale niechby nasz budżet był w porządku, toby nas więcej szanowano zagranicą”.

65

W istniejącej sytuacji celem każdego obywatela powinno być oszczędzanie, skromny

tryb życia, wytężona praca i wówczas Polska byłaby o wiele lepsza, silniejsza niż

obecnie. Za złą sytuację gospodarczą państwa, rozrzutność oskarży- w artykule z

listopada 1925 .p.t. ,,Rola dziejowa mieszczaństwa Wielkopolski i Pomorza”- rząd, Sejm,

społeczeństwo, opinię publiczną , która tolerowała rozrzutność rządu i często do niej

zachęcała. Sejm natomiast ,, nie tylko uchwalał niepotrzebne wydatki, przez rząd

proponowane, ale sam do nich dawał inicjatywę. Poszczególni posłowie chodzili po

departamentach, popierając te czy inne rzeczy, kosztując pieniądze dla dogodzenia

wyborcom, a nieraz samym sobie. Wystarczyło, że ktoś chciał zarobić na jakiejś robocie

państwowej, projektował ją i bez żadnych trudności projekt wchodził w wykonanie”.

W następnym miesiącu w grudniu 1925 r. za czynniki rozkładające państwo i

społeczeństwo uzna także wzrost bezrobocia, zubożenie ludności nie posiadającej

środków na zakupy oraz wysokie ceny artykułów zwłaszcza przemysłowych na skutek

podniesienia kosztów produkcji i pośrednictwa. Pisze również że ,,…fabryki utrzymują

nadmierną liczbę wysoko opłacanych dyrektorów, którzy często kosztują więcej niż

robotnicy, a kupiec za pośrednictwo usiłuje dziś brać kilkakroć więcej, niż dawniej”.

67

względu na ubóstwo w kraju negatywnie odnosi się do zarobków tzw. arystokracji

robotniczej, której dochody znacznie przewyższają zarobki przeciętnych pracowników i

których w rzeczywistości wydajność pracy jest za niska w stosunku do otrzymywanych

paensji. Za ich ,,wyśrubowane” zarobki płaci głównie przeciętny pracownik, robotnik.

Obciążenie dla budżetu widzi również w warstwie nieprodukcyjnej, biurokracji.

W przemówieniu na Zjeździe Rady Naczelnej Stronnictwa Narodowego 15.IV.1934

r. zażąda wręcz od władz państwowych ze względu na ówczesny stan zamożności

społeczeństwa polskiego zmniejszenie nadmiernej liczby funkcjonariuszy- biurokratów

poprzez likwidację niepotrzebnych instytucji. Dla tej części warstwy nieprodukcyjnej,

polityka państwa powinna stworzyć możliwości pracy w produkcji, ponieważ wzrost

siły produkcyjnej wzmocniłby gospodarczo naród, stwarzając lepszą perspektywę na

przyszłość.

Dmowski będzie krytycznie odnosił się również do jakości produkowanych towarów

przemysłowych w okresie międzywojennym. ,,Demoralizacje”, czyli obniżenie jakości

produkcji przemysłowej upatruje m.in. we wzroście popytu jaki nastąpił po zakończonej

wojnie. Nabywano wówczas każdy towar niezależnie od jego jakości oraz ceny. ,, Ta

chwilowa koniunktura- pisze- zdemoralizowała przemysłowców i kupców…przemysłowiec

sobie powiedział, że konsument wszystko zapłaci; kupiec sobie powiedział to samo”.

68

wpłynęło, jak i zniknięcie wcześniejszego rynku wschodniego, na regres gospodarczy

Polski niepodległej nawet w stosunku do Królestwa Polskiego, ponieważ obecnie

64

R. Dmowski ,,Pisma” T.IX, s.20-21

65

Tamże, s.23

66

Tamże, s.267

67

R. Dmowski ,,Pisma” T.X, s.26

68

R. Dmowski ,,Pisma” T. IX, s. 204,206

Uważa, że zamiast intensywnie eksportuje się głównie surowce, gdy tymczasem duży procent wywozów w zaborze rosyjskim stanowiły produkty przemysłowe, wysokiej na ogół jakości.

Pogłębiający się światowy kryzys gospodarczy, a zwłaszcza przemysłowy wpłynął

na to, że Dmowski widzi bardziej pozytywnie przyszłość krajów rolniczych, zdolnych

samodzielnie wyżywić własne społeczeństwo niż przemysłowych. Produkcja rolna

Polski – pisze- ,, przy obecnym stanie kultury rolnej i przy jej postępie w przyszłości tak

się przedstawia, iż nie budzi obaw, ażeby mogła stać się niewystarczającą dla kraju, nawet

przy bardzo szybkim wzroście zaludnienia”.

69

wieku wobec rolnictwa -podstawowej gospodarczej gałęzi życia ludzi – prowadzona

jest w wielu państwach przez czynniki rządzące wielce szkodliwa polityka w tym

antyekologiczna, a także unijna mająca na celu niszczenie istniejących europejskich narodów.

Poprawę istniejącej wówczas w okresie międzywojennym sytuacji gospodarczej i

finansowej państwa może dokonać- pisze Dmowski- rozumny rząd ,,który nie ma

potrzeby kupowania sobie poparcia szczodrością i zaspakajaniem rozmaitych, głośno

wyrażanych lub cicho szeptanych apetytów, który ma możność robienia wszystkiego, co

uważa za konieczne dla ratowania narodu i państwa od ruiny… trzeba żeby ten rząd zdawał

sobie sprawę z położenia, żeby wiedział, iż w dobie obecnej osią całej polityki są zagadnienia

gospodarcze, finansowe i żeby miał kwalifikacje do sprostania zadaniom w tej dziedzinie.

70”. Ale żeby taki rząd powstał, w parlamencie musi ukształtować się zdecydowana

większość, rozumiejąca dobrze aktualną sytuację kraju, szczerze pragnąca ratować

państwo, wpływająca na swych wyborców bez stosowania demagogii, obiecywania

realizacji celów w praktyce niemożliwych, czyli kupowania ich sobie na koszt państwa.

I gdyby nasz Sejm dodaje ,, był takim parlamentem, byłoby nonsensem myśleć o zmianie

ustroju państwa”.

71

Ocena Dmowskiego istniejącej sytuacji gospodarczej była trafna i prawidłowa. Na

jej stan negatywny w dużym stopniu wpływały instytucje państwowe, politycy oraz

posłowie, tak jak w dzisiejszych czasach.

Jacek Smolarek

 

Reklamy

2 uwagi do wpisu “Czynniki osłabiające Polskę według poglądów Dmowskiego

  1. Ten trafny historyczny opis odnoszący się do dnia dzisiejszego trzeba wzbogacić językiem matematyki.Próbę podjął :
    ” marian szołucha naród i ekonomia”
    Do wypracowanej strategii i dostosowania odpowiedniego ETHOSU do POLSKIE LOGOS trzeba dostosować odpowiednią taktykę,którą nie zastąpi wojna na slogany.

    Lubię to

  2. Pingback: DziennikPolski.eu - Konferencja w Poznaniu: Myśl polityczna Romana Dmowskiego wobec wyzwań współczesności.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s